🌸 दशैं : नेपालीहरूको महान् पर्व

प्रस्तावना

नेपाल विभिन्न जाति, भाषा, संस्कृतिले भरिएको देश हो। यहाँ मनाइने चाडपर्वहरूले मात्र हाम्रो सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई मजबुत बनाउँदैनन्, राष्ट्रको एकता र सहअस्तित्वलाई पनि झल्काउँछन्। यी पर्वहरूमध्ये दशैंलाई नेपालीहरूको महान् पर्व भनिन्छ। दशैं केवल एक धार्मिक चाड मात्र नभई नेपाली समाजको सामूहिक खुशी, भेटघाट, संस्कार र एकताको प्रतिक हो।

यस लेखमा हामी दशैंको इतिहास, धार्मिक महत्व, पूजापाठ, परम्परा, सांस्कृतिक पक्ष, आधुनिक स्वरूप र सामाजिक–आर्थिक प्रभाव सबैबारे विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ।

दशैंको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

दशैंको उत्पत्ति हिन्दू धर्मसँग जोडिएको भए पनि यसको अभ्यास लामो समयदेखि नेपालको सामूहिक जीवनमा प्रचलित छ। देवी महात्म्य (चण्डी), देवी भागवत र स्कन्द पुराण जस्ता ग्रन्थमा वर्णन भएको अनुसार, दशैं मुख्यत: दुर्गा देवीले महिषासुर नामक राक्षसलाई वध गरेको विजय उत्सव हो।

महिषासुरले देवता र मानवलाई अत्याचार गर्दा देवी दुर्गाले नौ दिनसम्म लगातार युद्ध गरेर दशौं दिनमा उनलाई पराजित गरिन्। त्यसैले यसलाई विजया दशमी भनिन्छ।

दशैंको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व

असत्यमाथि सत्यको विजय – दशैंले असत्य, अन्याय र अत्याचारको अन्त्य र सत्य, न्याय र धर्मको स्थापना गर्ने सन्देश दिन्छ।
देवीको आराधना – दुर्गा देवीलाई शक्ति, साहस र संरक्षणको प्रतीक मानिन्छ। दशैंमा देवी दुर्गाका नौ स्वरूप (शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री)को पूजा गरिन्छ।
पारिवारिक एकता – दशैंमा घर-परिवार, टाढा रहेका आफन्त र मित्रहरू भेटघाट गर्छन्, जसले सामाजिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ।
कृषि चक्रसँग सम्बन्ध – दशैं असोज/कात्तिकतिर धान बाली पाक्ने समयसँग मेल खान्छ। त्यसैले यो पर्व धानको बाली, समृद्धि र कृषिजन्य जीवनशैलीसँग गहिरो सम्बन्ध राख्छ।

दशैंको दिन–प्रतिदिनको विधि

१. घटस्थापना

दशैंको पहिलो दिनलाई घटस्थापना भनिन्छ। यस दिन जमरा राख्ने परम्परा छ। माटोको वेदी बनाएर माटो राखी जौ, गहुँ वा मकै छरेर पानी हालिन्छ। यसरी राखिएको जमरा दशौं दिन विजया दशमीमा टिकासँगै प्रयोग गरिन्छ।

२. नवदुर्गा पूजाः (नवरात्रि)

घटस्थापनादेखि नौ दिनसम्म दुर्गा देवीका विभिन्न रूपहरूको पूजा गरिन्छ। प्रत्येक दिन देवीलाई विशेष भोग, दुर्गा स्तोत्र र चण्डी पाठ गर्ने परम्परा छ।

३. फुलपाती

सप्तमीको दिन फुलपाती घरमा भित्र्याउने प्रथा छ। गोरखाबाट ल्याइने फुलपाती परम्परागत रूपमा हनुमानढोकामा विशेष विधिपूर्वक भित्र्याइन्छ, जसलाई राष्ट्रव्यापी महत्व दिइन्छ।

४. महानवमी

महानवमीको दिन दुर्गा भवानीको विशेष पूजा गरिन्छ। यस दिनलाई सैन्य शक्ति र शस्त्रपूजासँग पनि जोडिएको छ। घर–घरमा विशेषत: सीप उपकरण, गाडी, मेसिन आदिको पूजा गरिन्छ।

५. विजया दशमी (टिका)

दशौं दिनलाई विजया दशमी भनिन्छ। यस दिन वृद्धबृद्ध, आमा–बुबा, दाजु–भाइ र दिदी–बहिनीहरूबाट टिका र जमरा लगाउने प्रथा छ। टिका (अक्षता, दही र रातो अबिर मिसाएर बनाइने) र जमरा (पहिलो दिन राखिएको जौको अंकुर)लाई आशीर्वादका प्रतीक मानिन्छ।

६. कोजाग्रत पूर्णिमा

दशमीपश्चात् पाँचौं दिन अर्थात् कोजाग्रत पूर्णिमामा दशैं सम्पन्न हुन्छ। यस दिन लक्ष्मी देवीको पूजा गर्ने परम्परा छ।

दशैंसँग सम्बन्धित संस्कार र प्रथा

टिका र आशीर्वाद – टिका लगाउँदा आशीर्वादका शब्दहरू उच्चारण गरिन्छ, जसले नयाँ पुस्तालाई आशीर्वाद र प्रेरणा दिने काम गर्छ।
पशु बलि – परम्परागत रूपमा दशैंमा खसी, राँगो, बोका आदिको बलि दिने चलन छ। तर पछिल्लो समय फलफूल, नारिवल वा कुभिण्डो चढाउने प्रचलन बढ्दो छ।
जुवातास – दुर्भाग्यवश, दशैंसँग जुवा–तास खेल्ने संस्कृतिसमेत जोडिएको छ, जसलाई समाजले नकारात्मक रूपमा हेर्ने गरेको छ।
भोज र रमाइलो – मासु, माछा, सेलरोटी, रक्सी आदिको प्रचलन हुन्छ। परिवार र आफन्तबीच मिलेर भोज गर्ने परम्परा छ।

दशैंको सामाजिक–आर्थिक प्रभाव

व्यापारिक महत्व – दशैं अघि बजारमा कपडा, जुत्ता, सामान, गाडी, मोबाइल, इलेक्ट्रोनिक सामान आदिको बिक्री बढ्छ।
रोजगारी – अस्थायी रोजगारका अवसरहरू बढ्छन्।
सामाजिक एकता – टाढा रहेका आफन्त, वैदेशिक रोजगारीमा गएका सदस्यहरू समेत सम्भव भएसम्म दशैंमा घर फर्कन्छन्।
आर्थिक बोझ – धेरै परिवारलाई दशैं महँगो र खर्चिलो चाड पनि बन्छ।

आधुनिक युगमा दशैं

विश्वव्यापीकरण, शहरीकरण र प्रवासको बढ्दो प्रभावसँगै दशैंको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूले अनलाइनमार्फत आशीर्वाद र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलन बढेको छ।
सामाजिक सञ्जालमार्फत दशैंको शुभकामना सन्देश र फोटो शेयर गर्ने संस्कृतिले नयाँ रङ भरेको छ।
मासु र मदिरामा आधारित परम्परागत भोजका सट्टा शाकाहारी दशैं मनाउने अभियानहरू पनि सुरु भएका छन्।

दशैं र राष्ट्रिय एकता

दशैंले नेपाली समाजलाई एकताबद्ध बनाउन ठूलो भूमिका खेलेको छ।

यसले जात, धर्म, वर्ग र क्षेत्रीय भिन्नतालाई कम गरी साझा सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गर्छ।
राष्ट्र निर्माणमा आवश्यक सामूहिक चेतना र एकता फैलाउन दशैंले महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ।

निष्कर्ष

दशैं केवल एउटा धार्मिक पर्व होइन, यो नेपाली समाजको संस्कार, परम्परा, एकता र राष्ट्रिय पहिचानको उत्सव हो। असत्यमाथि सत्यको विजय, अन्यायमाथि न्यायको विजय र निराशामाथि आशाको विजयको प्रतीकका रूपमा दशैं सदियौँदेखि मनाइँदै आएको छ।

यद्यपि यस पर्वसँग केही नकारात्मक पक्षहरू (जुवातास, अत्यधिक खर्च, पशुबलि) जोडिएका छन्, सकारात्मक पक्षहरू धेरै छन्। यसले सामाजिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने, राष्ट्रिय एकता बढाउने, आर्थिक गतिविधि सशक्त बनाउने र सांस्कृतिक मूल्यलाई संरक्षण गर्ने काम गर्छ।

त्यसैले दशैंलाई हाम्रो सामूहिक सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा जोगाएर आधुनिक परिप्रेक्ष्यमा सकारात्मक रूपमा अघि बढाउनु आजको आवश्यकता हो।

Share this post

Facebook Twitter LinkedIn WhatsApp Email

Back to Blog